Ebced Hesabı

 

EBCED (Arapça karşılığı)(Arap alfabesinin ilk tertibi ve harflerinin taşıdığı sayı değerlerine dayanan hesap sistemi.)
Arap yazısı hakkında bilgi veren klasik kaynaklarda, alfabelerdeki harflerin önceleri “et-tertîbü’l ebcedî” denilen sıralamada görüldüğü şekilde düzenlenmiş oldukları ifade edilmekte; dinî metinlerde ise bu tertibin başlangıcı Hz. Âdem’e kadar çıkarılmaktadır. Hz. Peygamber devrinde de kullanılan ebced tertibi, Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân zamanında (685-705) değiştirilerek yerine Nasr b. Âsım ile Yahyâ b. Ya’mer el-Udvânî’nin hazırladıkları, birbirine benzer harflerin ardarda sıralanması esasına dayanan bugünkü “hurûfü’l-hecâ” tertibi getirilmiştir(Ahmet Şevkî en-Neccâr, s.161).
Ebced,aslında alfabedeki harflerin kolaylıkla hatırda tutulmasını sağlamak için eski dönemlerde geliştirişmiş bir formül olup gerçekte bir anlamı bulunmayan kelimelerinin ilki “ebced” (abucad,ebuced) şeklinde okunduğu için bu adla anılmıştır. Bu formülde yer alan kelimeler şunlardır: ebced(arapça karşılığı), hevvez (Arapça karşılığı), huttî (Arapça karşılığı), kelemen (Arapça karşılığı), sa’fes (Arapça karşılığı), karaşet (Arapça karşılığı), sehaz (Arapça karşılığı), dazağ (Arapça karşılığı). Türkçe’de bu tertibin son kelimesi ayrı bir rakam değerine sahip olmayan lâmelif (Arapça harfi) ile bitirilerek dazığlen (Arapça karşılığı) şeklinde söylenmekte ve ardına da daima Mü’minûn suresinin 14. âyetinin sonunda yer alan “fe-tebâreke Allahu ahsenu’l-hâlikîn” (arapça karşılığı) ibaresi eklenmektedir. Buna uygun olarak hat sanatında da murakk’lar ve meşk mecmualarındaki müfredat kısmı bittikten sonra mürekkebât kısmının başına, Arap harflerinin birleşmesine ait özellikler topluca göstermek üzere konulan ebced tertibinin genellikle bu şekilde yazıldığı ve bunun istife de uygun düştüğü görülmektedir. Mağrib Müslümanları ise sa’fes, keraşet ve dazağ kelimelerini sa’faz (Arapça karşılığı), karaset (Arapça karşılığı) ve zağaş (Arapça karşılığı) şeklinde söylenmektedirler.
Ebced sisteminin İbrânice ve Ârâmîce’nin de etkisiyle Nabatîce’den Arapça’ya geçtiği kabul edilmektedir. Çünkü harflerin ebced tertibinde dizilişi bu dillerin alfabelerindeki sıraya uygundur ve harflerin aşağıda açıklanan sayı değerleri de onlarınkilerle aynıdır. Araplar arasında benimsenmiş olan bu tertipteki sekiz kelimeden “revâdif” denilen son ikisi hariç diğerlerinin , Hz. Şuayb kavminden gelen ve Arap yazısının mûcidi oldukları kabul edilen altı Medyen (Medâin) hükümdarının veya altı şeytanın yahut da günlerin adı olduğu şeklindeki rivayetler ilmî bir değer taşımayan folklorik unsurlardır. Ebcedle ilgili olarak bazı hadislere de rastlanmakta, ancak İbn Teymiyye bunların başlıcalarını verip râvilerini tenkit ederek güvenilir olmadıklarını açıkça ortaya koymuş bulunmaktadır (Mecma’u fetâvâ, s. 59-62). Bir rivayette Hz.Ali ve İbn Abbas’a dayanılarak her kelimenin Hz. Âdemi’in cennetten ayrılışı ile tövbesi arasında geçen surenin çeşitli safhalarını ifade ettiği önce sürülmekte (Yakıt, s.25-26), bir başka rivayette ise ilk altı kelimede yer alan harflerden her birinin esmâ-i hüsnânın birine karşılık olduğu, yani ilk altı kelimenin Allah Teâlâ’nın çeşitli güzel isimlerinin ilk harflerinin bir araya getirilmesiyle meydana çıkarıldığı iddia edilmektedir(a.g.e., s. 27). Nitekim İsmâil Hakkı Bursevî Esrârü’l-hurûf adlı eserlerinde bu konuya geniş yer ayırmıştır. Ayrıca ebced tertibindeki her harfin sırasıyla kâinatı oluşturan dört esas unsurdan (anâsır-ı erbaa) ateş, hava, su ve toprağa delâlet ettiği görüşü de benimsenmiş (İbn Haldûn, II, 1195) ve buna dayanarak edebi eserlerle gizli ilimlere dair bilgiler veren kitaplarda çeşitli açıklamalar yapılmıştır.
Tarih boyunca ebced harflerinin değişik sistemlere göre farklı şekillerde sayı değerleri ortaya çıkmış ve bunların birbiriyle mukayesesi neticesinde de izah edilmesi güç, şaşırtıcı eşitlikler ve benzerlikler bulunarak konu ile uğraşanlarla halk tarafından bu kelime ve rakamların bazı sırlara ve fevkalâde özelliklere sahip oldukları inancı benimsenmiştir. “Ebced risâleleri” adıyla anılabilecek değişik isim ve muhtevadaki bazı yazmalarda bu konuya dair çok çeşitli ve zengin bilgiler bulunmaktaysa da bunların çoğu yakıştırma olmaktan ileri geçmeyen izah tarzlarıdır (geniş bilgi için bk. Abdulkerîm el-Yâfî, s. 81- 85). Aynı veya yakın anlamlara gelen bazı değişik kelimelerin ebced karşılıklarının aynı sayıyı verdiği görülmektedir; meselâ zebân / dehân= 60, ilim/amel=140, ayak / kadeh = 112, tevbe / peşîmân =413, dîvâne /gönül =66 gibi (Çelebioğlu, MK, II /I , s.64). Nitekim “Allah” ve “hilâl” kelimelerinin ebced değerleri (66) eşit olduğundan Türk bayrağındaki hilâl Allah’ı sembolize eder. Ayrıca Türkçe bir deyim olan “işi 66’ya bağlamak” da bu sebeple meseleyi Allah’a havale etmek şeklinde izah edilmiştir. “Sufi” kelimesiyle “el-hikmetü’l-ilâhiyye” ifadesinin ebced değerinin aynı olduğunu söyleyen Abdülvâhid Yahyâ  (Rene Guenon) buradan hareketle hakiki sûfinin ilâhî hikmete sahip olan, “ârif billâh” (Allah’la bilen kişi) olduğunu vurgular. Bu tür kelimeler hem anlamları hem de sayı değerleri bakımından çeşitli sanat gösterisi ve söz oyunu yapılmasına imkân verdiklerinden şairlerce sevilip sıkça kullanılmıştır. Bu bakımdan özellikle divan şiirinde beyitlerin nükteleriyle birlikte iyice anlaşılabilmesi için kelimelerin ebcedle ilgisini göz önünde bulundurmak gerekir. Ebced sistemi İslâm dünyasında özellikle tasavvuf, astronomi, astroloji, edebiyat ve mimari alanlarıyla cifr (cefr*) ve vefk*e ait konuları geniş anlamda içine alan havas ilminde (İbn Haldûn, II, 1994 vd.), ayrıca sihir ve büyücülükte kullanılmıştır.
Hemen her alfabedeki harflerin çok eskiden beri rakam olarak birer karşılığının bulunduğu, bir başka deyişle harflerin rakam yerine de yazıldığı bilinmektedir. Bunlar arasında en çok tanınanlar İbrânî-Süryânî, Grek ve Latin harf-sayı sistemleridir. “Ebced hesabı” denilen ve Arap alfabesinin ebced tertibine dayanan rakamlar ve hesap sistemi Müslüman milletler arasında kullanılmaktadır.  İslam kültüründe bundan başka yine ebced harflerinin sayı değerlerine dayanan bir de hisâb-ı cümel* (cümmel) bulunmaktaysa da gerek ilim, sanat ve edebiyat alanlarında gerekse halk arasında asıl tanınmış olan ebced hesabıdır.
Ebced tertibinde sıralana harflerin oluşturduğu kelimelerin ilk üçü birler(âhâd : 1- 10), ortadaki ikisi onlar (aşerât: 20- 90) ve son üçü de yüzler (miât:100-1000) basamağında bulunan rakamları gruplandırır.
Arapça’da “et-tâü’l-merbûta” denilen te (arapça harf) açık te (Arapça karşılığı) gibi, med-elif (Arapça karşılığı) ve hemze de (Arapça karşılığı) kürsüsü ne olursa olsun elif (Arapça karşılığı) gibi kabul edilmiştir. Ayrıca Farsça ve Osmanlıca alfabelerde yer alan pe (Arapça karşılığı), çe (Arapça karşılığı), je (Arapça karşılığı) ve sağır kef (Arapça karşılığı) Arapça’daki bâ (Arapça karşılığı), cim (Arapça karşılığı), ze (Arapça karşılığı) ve kef (Arapça karşılığı) gibi kabul edildiklerinden sayı değerleri de bu harflerinkilerle aynıdır.
 
Ebced hesabındaki harflerin sayı değerleri, hesaplanışlarındaki farklılıklara göre el-cümelü’l-kebîr ,el-cümelü’l-ekber, el-cümelü’s-sagîr ve el-cümelü’l asgar gibi değişik isim ve tasniflerle ele alınmıştır. Bunların birincisi olan ve yandaki tabloda dökümü verilene “asıl ebced“ veya “el-cümelü’l-kebîr” denilmektedir. Çeşitli sahalarda yaygın biçimde kullanıldığı bilinen asıl ebced, “tarih düşürme” adı verilen edebî sanatta tek sistem olarak benimsenmiştir (geniş bilgi için bk. TARİH DÜŞÜRME). İkinci sistemde ise harflerin sayı olarak değerleri, asıl ebceddeki rakamlardan on birinci harf olan keften(=20) itibaren kendinden daha küçük bir rakam kalıncaya kadar on iki çıkarılması suretiyle tesbit edilmişti. Buna göre kef harfinin bu sistemdeki karşılığı sekizdir (20-12 =8). Sin (Arapça karşılığı) ile hının (Arapça karşılığı), bu işlem sonucunda asıl ebceddeki değerleri olan 60 ve 600’den geriye sıfır kaldığı için bu sistemde sayısal değerleri yoktur; ilk on harf ise asıl ebceddeki değerlere sahiptir. Üçüncü sistemde harflere karşı gelen rakamları bulmak için bunları Arapça isimlerinde yer alan harflerin asıl ebceddeki sayı değerleri toplanmaktadır; meselâ elif (Arapça karşılığı) için 1 (elif harfi) + 30 (lam harfi) + 80 (fe harfi) =111 gibi. Diğer bir sistemde ise rakamlar, asıl ebceddeki harflerin sayı değerlerinin adlarını oluşturan Arapça kelimelerdeki harflere karşı gelen rakamların toplanmasyıla elde edilmektedir; meselâ elifin karşılığını teşkil eden 1 rakamının Arapça adı “vâhid” (Arapça karşılığı) olduğuna göre elifin sayısal değeri 6 (vav harfi) + 1 (elif harfi) + 8 (ha harfi) + 4 (dal harfi) = 19’dur. Çeşitli hesaplama usullerine göre farklı isim ve değerlere sahip olan diğer ebced sistemleri de geliştirilmiştir (bk. Ahmed Hayâti, s.86 - 87).
Ebced halk arasında da çeşitli maksatlarla kullanılmıştır. Bunlardan biri, doğum yılını veren harflerin bir araya getirilmesiyle ortaya çıkan kelimenin çocuğa ad olarak konulmasıdır. Meselâ hicrî 1290 (1873) yılında doğan Mehmed Âkif Ersoy’un adı babası tarafından bu usulle Ragıyf olarak konulmuş, fakat bu alışılmamış kelime, babasının ölünceye kadar Ragıyf demekte ısrar etmesine rağmen yakın çevresi tarafından Âkif şekline dönüştürülmüştür. Ebced halk arasında en fazla zâyîçe, tılsım, muska ve vefklerin hazırlanmasında kullanılmıştır. İbn Haldûn, çeşitli ilimlerden bahsederken havas ilimlerinden sayılan bu konular hakkında bir fikir verebilmek için eser ve müellif adı da zikrederek nakle değer bulduğu bazı örnekleri açıklamıştır. Türkçe’de genel olarak “yıldıznâme” adı verilen müstakil eserler de bu maksatla hazırlanmış ebcede dayanan çeşitli bilgilerin yer aldığı görülmektedir. Ayrıca halk arasında bir yanlış bilgiden kaynaklandığı için Gazâlî’ye atfedilerek çok rağbet gösterilen bedûh tılsımı da bunlardan biridir (bk. BEDÛH).
İslâm dünyasında kitap tertibinde de ebcedden faydalanılmaktadır.  Arap alfabesinin kullanıldığı ülkelerde kitapların başında eserden ayrı bilgiler verileceği zaman bu kısım ebced harfleriyle numaralanır. Türkiye’de bunun yerini harf devriminden sonra Batı’da olduğu gibi Romen rakamları almıştır. Ayrıca bazı kitapların bölüm başlıklarıyla paragraflarını ayırmada ve tezkireler gibi ansiklopedik eserlerde şahıs,yer ve mekân adlarının sıralanışında da ebced harflerinin kullanıldığı görülmektedir. Bunlardan başka vak’anüvislerin çeşitli olayların tarihlerini tesbit maksadıyla bunların ebced karşılıkları olan kelimeleri yazdıkları, vakıf kayıtlarında da aynı usule başvurulduğu, devlet tarafından yaptırılan bazı sayım ve tesbitlerde ortaya çıkan rakamların değiştirilmesini önlemek için bunların yine ebced tertibindeki kelimelerle ifade edildiği bilinmektedir. Ebced yukarıda açıklanan yaygın kullanım alanlarının dışında, bazı özel maksatlarla geliştirilmiş “şifre alfabeleri” denilen çeşitli sistemlerin düzenlenmesinde de esas alınmıştır (Çelebioğlu, Tarih Boyunca Paleografya, s. 19 - 33). Ebced mimaride, özellikle Mimar Sinan tarafından yapılardaki nisbetlerin belirlenmesinde ve modüler düzenin teşkilinde bu kelimelerin delâlet ettiği sayılardan faydalanmak suretiyle kullanılmıştır (Arpad, s. 11 -19; Şenalp, s. 11 - 12). Ebcedin fizik, matematik ve astronomide kullanılışı ise daha çok hisâb-ı cümele dayanmaktadır. Ancak astronomik gözlemlerde kullanılan usturlap vb. çeşitli rasat aletlerinde ebced harfleri rakam yerine kullanılmıştır (usturlap üzerinde ebced harflerinin izahları için bk. el-Muktetaf, XIII / 11, s. 724- 725).
Ebced tasavvufta ayrı bir öneme sahiptir. Genel olarak Şiî kaynaklı zannedilen, gerçekte kökenleri Mısır ve Hint gibi geleneksel medeniyetlere dayanan, evrensel gerçeklerin sırrî niteliklerine ulaşmayı amaçlayan bu harf sembolizmiyle ilgilenenlerin başında gelen Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin eserlerinde konuyla ilgili açıklamalar vardır (el-Fütûhât, I, 231-361). XVII. Yüzyıl mutasavvıflarından İsmâil Hakkı Bursevî, tasavvuf ehli arasında ebced harfleriyle ilgili olarak yapılan izahları Esrârü’l-hurûf adlı eserinde toplamıştır (bk. Ahmed Saîd Süleyman, s. 8 -15). XX. Yüzyıl İslâm âlimlerinden Said Nursi’nin de bu metotla Kur’an’ın otuz yerinde Nûr risâlelerine işaret edilmiş olduğunu açıklamaya çalıştığı görülür (DİA, VII, 216-217).
Bilhassa Hurûfilik’le Bektaşîlik’te ve genel olarak bütün tasavvufî edebiyatlarda ebced harflerinin bazı sırları ve rakam değerlerinin de çeşitli havassı olduğu yolunda yaygın bir kanaati yansıtan manzum veya mensur birçok örnek bulmak mümkündür.
Ebced kelimesi divan edebiyatında bir remiz ve mazmun olarak yer almıştır. Bu kullanılışta kelimenin hem ebced hem de Nâbî’nin, “Ana ma’lûm idi esrâr-ı kitâb-ı melekût / Gelmeden levh-i hicâya kelimât-ı ebuced” beytinde görüldüğü gibi “ebuced” şeklinde okunuşu söz konusu edilmiş, ayrıca beyitlerde bu kelime ile yapılmışı başka tamlama ve kavramlara da yer verilmiştir. Birinci okunuş öncelikle alfabeyi ifade ettiğinden, bir ise yeni başlayanlar için “işin alfabesinde” anlamına gelmek üzere “işin ebcedinde” denildiği gibi “yeni okumaya başlamak” anlamında da “ebced okumak” tabiri kullanılmıştır. Meselâ Fâzıl’ın, “Allâme-i fünûn-ı dü âlem iken meded / Cevr-i felek bu bendeni başlattı ebcede” beytinde geçen bu anlamdadır. Kelimenin “ebuced şeklinde okunuşu ise Türkçe’nin ses uyumuna sokulup “eb ü ced” biçiminde söylenerek “baba ve dede” anlamına alınmış ve cinas sanatına vesile kılınmıştır. Şeyh Müştak’ın, “İbn-i vaktim reh-i âbâ vü nesebden geçtim / Ebced-i aşk okuyup eb ile cedden geçtim” beyti kelimenin geniş mânalı, nükteli ve sanatlı kullanımına güzel bir örnektir. Sünbülzâde Vehbî’nin, “Hâceye gitsin okumaya bu ebced-hanlar / Başlasın mektebe varsın da bu ebced-hanlar” ile Yenişehirli Belîğ’in “Safâ-yı neş’e-i bintü’l-inebden olsa lâ-ya’kıl / Okur ebnâ-yı asra ümm-i sıbyân hâce-i ebced” beyitlerinde olduğu gibi manzum eserlerde “ebced-han” (yani okumaya başlayan çocuk) ve “hâce-i ebced” (ilkokul hocası) kelimelerine de yer verildiği görülmektedir.
Ebced sisteminin tarihçesiyle ebced hesabının nazariyatından bahseden güvenilir müstakil eserler yok denecek kadar azdır. Ancak ebced rakamlarının kullanıldığı alanların başında gelen felekiyyât (astronomi) ve ilm-i ahkâm-ı nücûma (astroloji) temas eden eski ve ciddi eserlerde konuyla ilgili bilgilere rastlanmaktadır. Bîrûnî’nin et-Tefhîm fî evâ’ili şinâ’ati’t-tencîm (London 1934; Tahran 1362 hş./ 1983 – 84) adlı eseri bunların en önemlilerinden biridir. İbn Haldûn’un Mukaddime’sinde de bu konuya geniş yer ayrılmıştır. Aynı konuda yeterli bilgi veren modern araştırmalara pek rastlanmamakta, mevcutların ise daha çok divanlar olmak üzere çeşitli kitap ve kaynaklarla mimari eserlerin kitabelerindeki tarih beyitlerinin toplayan çalışmaların başına eklenmiş ebcedle ilgili giriş niteliğinde bilgiler olduğu görülmektedir.
BİBLİYOGRAFYA:
Lane, Lexicon, I, 4; II, 461; İbnü’l-Arabî, el-Fütûhât, I, 231- 361; İbn Teymiyye, Mecmû’u fetâvâ, s. 59 – 62 ; İbn Haldûn, Mukaddime (trc. Süleyman Uludağ), İstanbul 1982, I, 403-407; II, 1194 – 1233; Tehânevî, Keşşâf, I, 277; Mehmet Hafîd, ed-Dürerü’l-müntehabâti’l-mensûre fî ıstılâhi’l-galatâti’l-meşhûre,İstanbul 1221, s.348-359; Ahmetd Hayâtî, Tuhfe Şerhi Hayâtî (Şerhu’t- Tuhfeti’l-Manzûmeti’d-düriyye fî lugati’l-Fârisiyye ve’d-Deriyye),İstanbul 1266, s. 85- 89; Muharrem Mercanlıgil, Ebced Hesabı, Ankara 1960; Alphatbete und Schriftzeichen des Morgen und des Abendlandes, Berlin 1969, s. 10-12, 14-15, 33-35;Âmil Çelebioğlu, “Kültür ve Edebiyatımızda Şifre Alfabeleri”, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri Bildiriler, İstanbul 1988, s.19- 33; a.mlf., “Harflere Dâir”, MK, II / 1 (1980), s. 62-65; İsmail Yakıt, Türk İslâm kültüründe Ebced Hesâbı ve Tarih Düşürme, İstanbul 1992; Ahmet Talât Onay, “Ebced-hân”, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar(haz. Cemal Kurnaz), Ankara 1992, s. 136 ; “el-Usturlâb” , el-Muktehaf , XIII/ 11, Kahire 1889, s. 721- 729; Selahaddin Elker, “Kitâbelerde Ebced Hesabının Rolü” , VD, III(1956), s. 17-25; Ahmed Saîd Süleyman, “Vahdetü’l-vücûd ve ba’zü’l – efkâri’l-Bâtıniyye fî kütübi’t-Türkiyye li İsmâ’îl Hakkî el-Bursevî ma’a nakli risâletihi’l-mahtûta <> ilâ lugati’l –‘ Arabiyye”, MMLA (1968), s. 1 vd. ; Muhammed Kemal Seyyid , “Hisâbü’l- cümel ve ‘ilmü Esrâri’l-a’dâdi ve’l-hurûf”,ME, XLV / 4 (1973), s. 347- 354 ; Abdülkerîm el-Yâfî, “Min Esrâri’l – ebcediyyeti’l-‘Arabiyye”, MMLADm., XLIV / 1 (1979), s.77-85; Ahmed Şevkî en-Neccâr, “el-Ebcediyyetü’l-‘Arabiyye lemhatün ve nazratün”, ed-Dâre, II/8 ,Riyad 1976, s.158-177; Atilla Arpad, “Sinan Camilerinde Kutsal (Mistik) Boyutlar ve Modüler Düzen” TDA, sy. 28 (1984), s. 11-19; Muharrem Hilmi Şenalp, “Sermîmârân-ı Hâssa Sinan Bin Abdülmennân”, Lâlesy.6, İstanbul 1988, s.11- 12 : “Ebced”, Musavver Dâiretü’l-maârif, I, 461- 462; Pakalın, I, 493-494; G.Weil, “Ebced”, İA, IV, 2-3; a.mlf. – G.dâ, Lugatnâme , II , 249 ; XI, 226-227; Mustafa Uzun “Ebced, ebced hesabı”, TDEA, II, 406; G.Krotkoff, “Abjad”, Elr., I, 221-222; Cengiz Kallek, “Bedûh”, DİA,V, 336 – 337; Metin Yurdagür, “Cefr”, a.e, VII, 215 – 218.
Mustafa UZUN
 
Toplam 251814 kez ziyaret edilmiştir.

Risale-i Nur-a Cevap